Papağan ile İletişim Kurma ve Eğitme

Elimden geçen ilk papağan, komşumun taşınırken bırakmak zorunda kaldığı bir sultan papağanıydı. İlk üç gün kafesin en uzak köşesinde durdu, elimi uzattığımda tıslar gibi ses çıkardı. O dönemde en çok işime yarayan şey teknik bilgi değil, sabırdı. Yıllar içinde muhabbet kuşundan Jako'ya kadar farklı türlerle uğraşırken şunu öğrendim: papağan eğitimi aslında kuşa bir şey öğretmekten çok, kuşun size güvenmesini sağlamakla ilgili.

Aşağıda kendi denemelerimden ve hatalarımdan çıkardığım sırayı adım adım anlatıyorum. Türe göre süreler değişir ama mantık aynı kalıyor.

1. Önce ortamı sabitleyin, sonra eğitime başlayın

Yeni gelen bir kuşla ilk hafta hiçbir şey öğretmeye çalışmıyorum. Kafesin yerini seçiyorum ve bir daha oynatmıyorum: göz hizasında, duvara yakın, klimanın ve mutfak kapısının altında olmayan bir nokta. Kuş kafesin bir yanını arkasında güvenli hissetmek ister.

Bu dönemde sadece yanından geçerken alçak sesle konuşuyorum. Kuş tüylerini kabartıp gagasını kanadına gömüyor, yani uyuyorsa, o an ilgilenilmek istemiyor demektir. İlk hafta bittiğinde kuşun yem kabına siz yaklaşırken yemeye devam ediyorsa, yeşil ışık yandı.

2. Ödül sistemini kurun

Her papağanın bir "para birimi" var. Benim sultanım ayçekirdeğine, muhabbet kuşum darı başına, arkadaşımın Jako'su çam fıstığına çalışıyordu. Bu ödülü günlük yemden ayırıyorum: yani ayçekirdeği artık her gün kabında bulunan bir şey değil, sadece eğitimde verilen bir şey.

Ödülü bulduktan sonra bir de "işaret" gerekiyor. Ben dilimle kısa bir "tık" sesi kullanıyorum. Doğru davranış olur olmaz tık, hemen ardından ödül. Bu ikisinin arasındaki süre bir saniyeyi geçmemeli, yoksa kuş neyin ödüllendirildiğini anlamıyor.

3. El üstüne çıkma (step-up) komutu

1. Kafes kapağını açın, elinizi içeri sokmadan parmağınızı kapının hemen dışında tutun. Ödülü diğer elinizde gösterin.
2. Kuş parmağınıza doğru bir adım attığında tık + ödül. Sadece bakması bile ilk gün için yeterli.
3. Ertesi gün parmağınızı göğsünün hemen altına, bacaklarının üstüne hafifçe dayayın. Papağan dengesini korumak için ayağını kaldırır.
4. Bir ayağını koyunca ödül, iki ayağı gelince bol bol övgü. Ben burada "hop" diyorum, zamanla komut haline geliyor.
5. Seansları 5 dakikada bitirin. Günde iki kısa seans, yarım saatlik tek seanstan çok daha verimli.

Kuş elinize çıkmadan diğer hiçbir eğitim ilerlemiyor, o yüzden burada acele etmeye değmez. Bende iki hafta sürdü, bir tanıdığımın yaşlı papağanında iki ay sürmüştü.

4. Konuşma ve ses taklidini destekleyin

Papağanlar en çok duygusal tonlu sesleri kopyalıyor. Sabah kahvenizi alırken heyecanlı bir tonda "günaydın" demek, aynı kelimeyi kayıttan yüz kere dinletmekten daha etkili. Ben tek kelimeyle başlıyorum, kuş o kelimeyi net söyleyene kadar ikinciye geçmiyorum.

Bir uyarı: hangi sesin taklit edileceğini seçemiyorsunuz. Telefon zili, mikrodalga bipi ve maalesef ıslık, kelimelerden daha kolay öğreniliyor. Rahatsız olacağınız bir sesi kuşun yanında sürekli çıkarmayın.

5. İstenmeyen davranışları çevirmek

Papağanlarda en sık şikayet edilen üç şey var: çığlık, ısırma ve tüy yolma.

Çığlık

Kuş bağırdığında odaya girip "sus!" demek, kuş için "bağırınca sahibim geliyor" anlamına geliyor. Ben tam tersini yapıyorum: bağırırken tepki vermiyorum, sessiz kaldığı anda odaya girip ilgilenip ödül veriyorum. İlk günler bağırma şiddeti artıyor, üçüncü-dördüncü günde düşüyor.

Isırma

Isırma neredeyse her zaman bir uyarının ardından gelir: gözbebeği küçülür, tüyler yatar, gaga aralanır. Bu sinyalleri okumayı öğrenince ısırık sayısı çok azalıyor. Isırdığında eli hızla çekmek oyun gibi geliyor; ben elimi sabit tutup kuşu yavaşça tünekte bırakıp geri çekiliyorum. Kedilerde agresyonu çözerken kullanılan mantık burada da işliyor: tetiği bulup mesafeyi ayarlamak.

Tüy yolma

Bu davranışta eğitimden önce sağlık kontrolü gerekiyor. Cilt paraziti, beslenme eksikliği ya da ağrı kaynaklı olabilir. Hayvanlarda ağrı belirtilerini fark etmenin ne kadar kritik olduğunu köpeklerde de yazdık; kuşlar rahatsızlığını daha da iyi saklıyor.

6. Sosyalleştirme

Kuş sadece size alışırsa, evdeki diğer kişilere karşı saldırgan olabiliyor. Ben eğitim seanslarının bir kısmını hane halkının diğer üyelerine devrediyorum, ödülü onlar veriyor. Ayrıca yeni oyuncak, farklı yemiş, tavan yerine masa üstünde geçirilen zaman gibi küçük değişiklikler kuşun esnekliğini artırıyor.

Sık yapılan hatalar

• Kanadı kesip güven kurmaya çalışmak. Uçamayan kuş korktuğunda kaçamadığı için doğrudan ısırmaya geçer.
• Uzun seanslar. Papağanın dikkat süresi kısa; sıkılan kuş ödülü almayı bırakır ve o seans zarardır.
• Kuşu kafesten zorla çıkarmak. Elle yakalanan bir kuş, eli tehdit olarak kodlar. Kendi çıkmasını beklemek şart.
• Ödülü sürekli kapta tutmak. Her zaman ulaşabildiği bir şey ödül değildir.
• Cezalandırma. Kafese su püskürtmek